UPSC main GS 1 analysis and explain model answer 📜🗞️📜🗞️📜🗞️📜🗞️

UPSC मुख्य 2022 आधुनिक उत्तर GS पेपर I

• 27 सप्टेंबर 2022
• GS 1 , GS पेपर 1
• 
  
  
• यूपीएससी मुख्य आधुनिक उत्तर सामान्य अभ्यास पेपर – १ 
  

सामान्य अभ्यास

पेपर - 1

---

Q1 मध्ययुगीन भारतीय मंदिर शिल्पे त्या काळातील सामाजिक जीवनाचे प्रतिनिधित्व करतात हे तुम्ही कसे स्पष्ट कराल? (150 शब्दात उत्तर द्या)

मंदिराच्या शिल्पांमध्ये विविध सामाजिक आणि सांस्कृतिक क्रियाकलापांचे प्रतीकात्मक प्रतिनिधित्व आढळू शकते. विजय विठ्ठला मंदिरातील शिल्प- विजयनगर साम्राज्य- रंगमंडपाचा कार्यक्रम, संगीत आणि नृत्य हे जीवनातील महत्त्वाचे पैलू होते.

उदाहरणे

• मंदिरे ही शैक्षणिक केंद्रे होती. खजुराहो येथील शिल्प गृहस्थ जीवनाचे प्रतिनिधित्व करतात: मिथुन शिल्पे, जोडपे दर्शवितात.
• सूर सुंदरी (स्त्री आकृती): वास्तववादापेक्षा त्यावेळच्या कलाकारांचा आदर्शवादी स्वभाव दाखवतो.
• समाजकंटकांचे प्रतिनिधीत्व : रंग मंच
• देवदासियान-लहान मुलं, मंदिरासाठी संपूर्ण आयुष्य अर्पण करून , मंदिरात आयुष्यभर नृत्य करत असत.
• त्या काळातील सामाजिक श्रद्धा: जंगम शिल्पे वर्षातून एकदा देव मंदिराच्या बाहेर येण्याची घटना दर्शवितात- त्यामुळे अस्पृश्य लोक देवांना प्रवेश करू शकत होते कारण त्यांना मंदिरांमध्ये परवानगी नव्हती.
• त्यावेळच्या धार्मिक विश्वास: देवता शिव आणि त्याची पत्नी पार्वती यांचे प्रतिनिधित्व करणारी शिल्पे स्त्री-पुरुषांचे मिलन आणि वैवाहिक निष्ठा दर्शवतात.
• मंदिरांद्वारे, शेतातून निर्माण झालेली संपत्ती विणकर, हार बनवणारे, नर्तक आणि संगीतकार यांच्यामध्ये प्रसारित केली गेली, ज्यांनी मंदिराच्या अनेक संस्कार, विधी आणि उत्सवांना हातभार लावला.

---

2. ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सैन्याने बहुतेक भारतीय सैनिकांनी बनवलेले सैन्य तत्कालीन भारतीय राज्यकर्त्यांच्या अधिकाधिक आणि अधिक सुसज्ज सैन्यावर सातत्याने का जिंकले? कारणे द्या. (150 शब्दात उत्तर द्या)

अँग्लो-शीख युद्धे, अँग्लो-म्हैसूर युद्धे आणि अँग्लो-मराठा युद्धे यासारखी ब्रिटिशांनी लढलेली युद्धे आणि लढाया.

ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सैन्याच्या विजयाची कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

• उत्तम रणनीती आणि रणनीती (उपकंपनी युती)
• मजबूत आर्थिक बॅक-अप: भागधारकांकडून पुरेसा निधी, ज्यामुळे त्यांनी नियमित आणि चांगला पगार दिला.
• सुपीरियर शस्त्रे आणि दारुगोळा: प्रगत फायर पॉवर आणि तोफा, आधुनिक मस्केट्स आणि तोफ.
• भांडणे: राज्यकर्त्यांमध्ये तसेच राज्यामध्ये राज्यकर्त्यांना पदच्युत करण्यासाठी बरेच भांडण.
• नेतृत्वाची गुणवत्ता : रॉबर्ट क्लाइव्ह, वॉरन हेस्टिंग्ज, एल्फिन्स्टन, मुनरो, इ. आणि सर आयर कूट, लॉर्ड लेक, आर्थर वेलस्ली इत्यादींच्या दुसऱ्या फळीतील नेतृत्वाने समर्थित .
• अधिकार्‍यांच्या निवडीची प्रक्रिया: आनुवंशिकता, जात आणि कुळ यावर आधारित न राहता कौशल्यावर आधारित सैनिकांची निवड.
• मार्शल क्लासेसची नियुक्ती: शीख, पंजाबी, डोग्रा, गुरका, गढवाली आणि पख्तून (पठाण) हे मार्शल वर्ग होते ज्यांनी ब्रिटिशांना अनेक बंडखोरी दडपण्यास मदत केली. सुरुवातीला, ब्रिटिशांकडे फारसे भारतीय सैनिक नव्हते परंतु हळूहळू भारतीय वर्ग आणि समुदायांमधून भरती होऊ लागली.

---

3. अठराव्या शतकाच्या मध्यापासून वसाहतवादी भारतात दुष्काळात अचानक वाढ का झाली? कारणे द्या. (150 शब्दात उत्तर द्या)

उत्तर: आवर्ती दुष्काळ हे ब्रिटीश राजवटीचे मुख्य वैशिष्ट्य होते: 1770 चा ग्रेट बंगालचा दुष्काळ, 1630 चा डेक्कनचा दुष्काळ, 1837-38 चा आग्रा दुष्काळ इ . 4 कोटींहून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला.

वसाहतवादी भारतातील दुष्काळात अचानक वाढ होण्याची कारणे:

• मानवनिर्मित दुष्काळ: दुसऱ्या महायुद्धात भारतीय धान्य परदेशी भूमीवर युद्ध मोहिमेकडे वळवण्यात आले.
• पावसावर आधारित शेती : मान्सूनच्या अपयशाचा परिणाम.
• संस्थात्मक विकासाचा अभाव: सिंचन, वैज्ञानिक शेती नाही, नगदी पिकांवर (चहा, नीळ, ताग इ.) लक्ष केंद्रित करणे.
• रोजगारातील विविधतेचा अभाव: (शेतीवर जास्त अवलंबित्व).
• रेल्वेची भूमिका: (ग्रामीण भारताला छेद देणारी अणकुचीदार टोके): कृषी अधिशेष तूट असलेल्या भागात तसेच ब्रिटीश सैन्याच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी वाहतूक केली जाते.
• ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा नाश: भारी आयात शुल्क. संरक्षण काढून घेणे इत्यादींमुळे कारागिरांचे रूपांतर कृषी शेतकरी बनले.
• शेतीचे व्यापारीकरण
• औपनिवेशिक लूट, संपत्तीचा निचरा आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापारातील मक्तेदारी नफ्यामुळे दुष्काळ दुष्काळाकडे वाढला.

स्वातंत्र्यानंतर भारतात मोठा दुष्काळ पडला नाही.

---

4. प्राथमिक खडकांची वैशिष्ट्ये आणि प्रकार यांचे वर्णन करा. (150 शब्दात उत्तर द्या)

प्राथमिक खडकांचे प्रकार: मॅग्मा आणि लावाच्या घनीकरणातून तयार झालेले खडक आग्नेय किंवा प्राथमिक खडक म्हणून ओळखले जातात. ग्रॅनाइट, गॅब्रो, बेसाल्ट ही आग्नेय खडकांची काही उदाहरणे आहेत.

प्राथमिक खडकांची वैशिष्ट्ये:

1. अनफॉसिलिफेरस : उच्च तापमानाच्या परिस्थितीत त्यांचे उत्पत्ती असलेले आग्नेय खडक अनफॉसिलिफेरस असतात. त्यात जीवाश्म नसतात.
2. थर नसलेले: ते अस्तरीकृत खडक आहेत (स्तरांमध्ये आढळत नाहीत).
3. स्फटिकासारखे खडक: ते वितळलेल्या मॅग्माच्या थंड आणि घनतेमुळे तयार होतात. अशा प्रकारे, ते निसर्गात स्फटिक आहेत. उदा., महान भारतीय द्वीपकल्पातील जुने खडक.
4. पोत: त्यांच्यात बारीक किंवा काचेच्या पोत असू शकतात (उदा., बहिर्मुख अग्निजन्य खडक).
5. रंग: हलका किंवा गडद रंग.
6. रचना: सामान्यतः मुख्य खनिज सिलिका सह दोन किंवा अधिक खनिजे बनलेले
7. कडकपणा: ते इरोशनला प्रतिरोधक असतात आणि सहसा कठोर आणि अभेद्य असतात.

प्राथमिक खडकांचे प्रकार:

1. अनाहूत आग्नेय खडक (उदा., ग्रॅनाइट):
2. जर मॅग्मा खूप खोलवर हळू हळू थंड होत असेल तर खडकांमध्ये तयार होणारे खनिज कण खूप मोठे असू शकतात.
3. हे खडक उंचावल्यानंतर आणि निकृष्ट झाल्यानंतरच पृष्ठभागावर दिसतात.
4. गाळाचे खडक (उदा. वाळूचा खडक, चुनखडी):
5. पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर किंवा त्याच्या जवळ गाळाचे खडक तयार होतात, जे मेटामॉर्फिक आणि आग्नेय खडकांच्या विपरीत, जे पृथ्वीच्या आत खोलवर तयार होतात.
6. गाळाच्या खडकांच्या निर्मितीस कारणीभूत असलेल्या सर्वात महत्त्वाच्या भूवैज्ञानिक प्रक्रिया म्हणजे धूप, हवामान, विघटन, पर्जन्य आणि लिथिफिकेशन.
7. रूपांतरित खडक (उदा. संगमरवरी, शिस्ट, साबण दगड):
8. मेटामॉर्फिक खडक पृथ्वीच्या कवचाचा एक मोठा भाग बनवतात आणि पृथ्वीच्या जमिनीच्या पृष्ठभागाच्या 12% भाग बनवतात.
9. पृथ्वीच्या आतील भागातून मॅग्मा नावाच्या गरम वितळलेल्या खडकाच्या प्रवेशामुळे खडक गरम झाल्यावर स्थानिक पातळीवर रूपांतरित खडक तयार होऊ शकतो.

---

5. भारतीय हवामान विभागाने दिलेल्या चक्रीवादळ प्रवण क्षेत्रांसाठी रंग-कोडित हवामान इशाऱ्यांच्या अर्थाची चर्चा करा. (150 शब्दात उत्तर द्या)

चक्रीवादळ रंग कोडिंग

राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापनाच्या इच्छेनुसार IMD 2006 पासून विविध रंग कोड वापरत आहे:

• हिरवा : प्रतिकूल हवामानाशिवाय “सर्व ठीक आहे”.
• पिवळा : दैनंदिन क्रियाकलापांवर परिणाम होण्याच्या चेतावणीसह, खराब हवामान हाताळण्यासाठी “अपडेट व्हा”.
• केशरी : "तयार रहा" दळणवळणातील व्यत्ययांमुळे वीज खंडित होऊ शकते आणि रस्ते आणि रेल्वे अडथळे निर्माण होऊ शकतात अशा अत्यंत नुकसानीची चेतावणी. हे निर्वासन साठी देखील एक चिन्ह आहे.
• लाल : सर्वात वाईट हवामानात जीवसृष्टीला धोका असतो तेव्हा "कृती करा" ही चेतावणीची सर्वोच्च पातळी असते.

टप्पे:

1. पहिला टप्पा ("प्री-सायक्लोन वॉच"): 72 तास अगोदर जारी केला जातो, ज्यामध्ये चक्रीवादळाच्या गडबडीच्या विकासाविषयी पूर्व चेतावणी असते.
2. दुसरा टप्पा (“सायक्लोन अलर्ट”): किनारपट्टीवरील प्रतिकूल हवामानाच्या प्रारंभाची माहिती किमान 48 तास अगोदर जारी केली जाते.
3. तिसरा टप्पा ("सायक्लोन चेतावणी"): किमान 24 तास अगोदर जारी केला जातो. या टप्प्यावर लँडफॉल पॉइंटचा अंदाज आहे.
4. चौथा टप्पा ("पोस्ट लँडफॉल आउटलुक"): लँडफॉलच्या अपेक्षित वेळेच्या किमान 12 तास अगोदर जारी केला जातो.

---

6. "डेक्कन ट्रॅप' च्या नैसर्गिक संसाधनाच्या संभाव्यतेची चर्चा करा. (150 शब्दात उत्तर द्या)

1. तेल आणि नैसर्गिक वायू संभाव्यता:
2. शहरस्थित नॅशनल जिओफिजिकल रिसर्च इन्स्टिट्यूट (एनजीआरआय) च्या शास्त्रज्ञांनी तेल आणि नैसर्गिक वायू आणि शेल गॅसची उपस्थिती लक्षात घेतली आहे.
3. तेलंगणा आणि इतर भागातून गोळा केलेल्या मातीच्या नमुन्यांवरून तेल आणि नैसर्गिक वायूच्या साठ्यांमध्ये या प्रदेशाची क्षमता दिसून आली.
4. मेसोझोइक-गोंडवाना गाळाची जास्तीत जास्त जाडी 3 किमी आढळली.
5. युरेनियम क्षमता:
6. युरेनियम खनिजीकरण डेक्कन ट्रॅप (बेसाल्ट)-लमेटा-क्रिस्टलाइन तळघर संपर्क क्षेत्रामध्ये आढळते ज्यामध्ये प्रवाहाच्या बेसल भागामध्ये फ्रॅक्चर व्यापलेल्या फेरुगिनस चेर्ट नसांमध्ये तसेच लॅमेटा निर्मितीमध्ये स्यूडो क्वार्टझाइट्समध्ये आढळतात.
7. भूजल संसाधने संभाव्य:
8. जुन्या खडकांमध्ये पाण्यासाठी समक्रमण असते. ते जल जीवन मिशन अंतर्गत केले जाईल (महाराष्ट्र हे पहिले राज्य असेल).

---

7. भारतातील पवन ऊर्जेच्या संभाव्यतेचे परीक्षण करा आणि तिच्या मर्यादित अवकाशीय प्रसाराची कारणे स्पष्ट करा. (150 शब्दात उत्तर द्या)

भारताची संभाव्यता:

• नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ विंड एनर्जीचा अंदाज आहे की जमिनीपासून 100 मीटर उंचीवर 302 GW एवढी पवन ऊर्जा क्षमता आहे .
• संभाव्य दोन शीर्षकांखाली: किनार्यावरील विंड फार्म्स (पवन टर्बाइनची मोठी स्थापना) आणि ऑफशोअर विंड फार्म्स (पाण्याच्या शरीरात स्थित).
• भारत आपल्या 7,600 किमी किनारपट्टीसह 127 GW ऑफशोअर पवन ऊर्जा निर्माण करू शकतो.
• 2019 मध्ये जागतिक किनारपट्टीवरील पवन उर्जा शेतात 60 GW पेक्षा जास्त वाढ होण्याची अपेक्षा आहे आणि 2022 पर्यंत किनारपट्टीवरील पवन ऊर्जा अनुप्रयोगांची जागतिक क्षमता सुमारे 750 GW पर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे .

मर्यादित अवकाशीय प्रसाराची कारणे:

• काही खिशांवर केंद्रित: स्थापनांच्या क्लस्टर स्वरूपामुळे (उदा., तामिळनाडू आणि गुजरात) वीज बाहेर काढण्याची समस्या.
• युनिव्हर्सल फंडिंग आव्हान आणि कमी भांडवल.
• भूसंपादनाचे आव्हान.
• पवन ऊर्जा धोरणाला बराच विलंब झाला आहे.
• चक्रीवादळांमुळे किनारपट्टीवरील असुरक्षितता: पश्चिम किनारपट्टीला प्राधान्य दिले जाते, परंतु अरबी समुद्र देखील गरम होत आहे.
• विमा प्रवेश कमी आणि प्रीमियम जास्त आहे.
• बदलते हवामान हे चिंतेचा विषय आहे.
• जास्त खर्च, ग्रिड कनेक्टिव्हिटीमध्ये आव्हाने .

---

8. कौटुंबिक नातेसंबंधांवर घरातून कामाचा परिणाम एक्सप्लोर करा आणि त्याचे मूल्यमापन करा. (150 शब्दात उत्तर द्या)

कौटुंबिक संबंधांवर घरातून कामाचा सकारात्मक प्रभाव

• योग्य अनुकूली प्रक्रियेद्वारे सुधारणे.
• कुटुंबातील सदस्यांसोबत जास्त वेळ घालवाल.
• लोकसंख्येतील फरक नियंत्रित करणे (लिंग, वैवाहिक स्थिती, वय आणि शैक्षणिक स्तर).
• वेळापत्रक आणि दैनंदिन जीवनात अधिक लवचिकता व्यवस्थापित करणे सोपे आहे.
• वेळ घेणारा प्रवास टाळू शकतो ज्यामुळे घरातील नित्य जीवनात सौहार्दपूर्ण राहते.
• घराबाहेर कमी पैसे खर्च करा ज्यामुळे कुटुंबाची बचत मजबूत होईल.
• राहण्याच्या ठिकाणी लवचिकता: शहर किंवा प्रदेशाशी जोडलेले नसल्यामुळे कोठे राहायचे ते निवडू शकते.

तथापि, वर्क फ्रॉम होमचे काही नकारात्मक परिणाम कौटुंबिक संबंधांवर होतात

• खाजगी जीवनात कामाचा हस्तक्षेप .
• कौटुंबिक नातेसंबंध आणि कार्य-जीवन समतोल यांच्यात व्यापार बंद आहे - कारण कौटुंबिक नातेसंबंध गुणवत्तेने, कार्य-जीवन संतुलनाचा नकारात्मक अंदाज लावला आहे.
• 'कामाचे' तास 'लाइफ' तासांपासून वेगळे करणे कठीण होऊ शकते .
• वैयक्तिक सहकार्यातून निर्माण होणारी सर्जनशील स्पार्क आणि गती गमावू शकते .
• मानसिक आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो आणि परिणामी कौटुंबिक नातेसंबंधावरही परिणाम होऊ शकतो कारण बहुतेक वेळा घरीच राहावे लागते.

यूएस सरकारच्या सर्वेक्षणात असे सुचवण्यात आले आहे की, एकूणच, WFH चा कुटुंबातील सदस्यांसोबत घालवलेल्या वेळेशी सकारात्मक संबंध आहे आणि हा संबंध विशेषतः कमी शिक्षण पातळी असलेल्या कामगारांसाठी महत्त्वाचा आहे.

---

9. उपभोगाच्या संस्कृतीवर भर देणाऱ्या नवीन मध्यमवर्गाच्या उदयाशी टियर 2 शहरांची वाढ कशी संबंधित आहे? (150 शब्दात उत्तर द्या)

नवीन मध्यमवर्गीय आणि टियर 2 शहरे:

• एलपीजी युगाने उद्योजक क्रियाकलाप वाढवला ज्यामुळे टियर 2 शहरांमध्ये व्हाईट कॉलर नोकऱ्यांचा लक्षणीय विस्तार झाला.
• जागतिकीकरणामुळे सेवा क्षेत्रामध्ये वाढ झाली जी भारताच्या GDP मध्ये 50% पेक्षा जास्त योगदान देते आणि टियर 2 आणि टियर 3 शहरांमध्ये 64% पेक्षा जास्त नोकऱ्या आहेत.
• ग्लोबलायझेशन अंतर्गत डिजिटल क्रांती, वाढलेले उत्पन्न आणि सवयींचे पाश्चात्यीकरण: लोकप्रिय संस्कृतीच्या प्रचारात मदत झाली आणि या वर्गाच्या उपभोगाच्या सवयी बदलल्या.
• सरकारी प्रयत्न: मेक इन इंडिया, स्टँड-अप इंडिया, स्टार्ट-अप इंडिया, मुद्रा योजना, जॅम ट्रिनिटी, उडान, इत्यादिंमुळे अधिकाधिक लोकांना 'नवीन मध्यमवर्गीयांच्या' पटलात आणणे अपेक्षित आहे.

टियर-II भारतीय शहरे स्थावर मालमत्ता वाढीचे प्रमुख इंजिन म्हणून उदयास येतात:

• मोठ्या कंपन्यांसाठी आकर्षक पर्याय: जयपूर, पाटणा, इंदूर आणि सुरत सारख्या टायर 2 शहरांनी 40% पेक्षा जास्त आर्थिक वाढ नोंदवली आहे,
• डिस्पोजेबल उत्पन्न वाढले: 2030 पर्यंत, 80% कुटुंबे मध्यम-उत्पन्न होतील ज्यामुळे डिस्पोजेबल उत्पन्नात वाढ होईल.
• भारतातील ग्राहकांचे वर्तन ठरवण्यासाठी पैशाचे मूल्य हा एक महत्त्वाचा घटक आहे.
• ई-कॉमर्ससाठी नवीन: भारतात 15 दशलक्षाहून अधिक पारंपारिक “किराणा” स्टोअर्स आहेत – किरकोळ बाजाराच्या 88%. अनेक कुटुंबे दर 2-3 दिवसांनी ताज्या उत्पादनांचा साठा करण्यासाठी भेट देतात.
• ग्रामीण भागातील संभाव्य कामगारांची जमवाजमव करणे.
• टियर II शहरांमध्ये राहण्याचा मध्यम खर्च: चांगली जीवनशैली अधिक वापरास कारणीभूत ठरते.

---

10. भारतातील आदिवासी समुदायांमधील विविधता लक्षात घेता, कोणत्या विशिष्ट संदर्भांमध्ये त्यांचा एकच वर्ग मानला जावा? (150 शब्दात उत्तर द्या)

आदिवासींमध्ये विविधता

• भौगोलिक वितरण: नागा, रेंगमा नागा, सेमा नागा (नागालँड); गारो, खासी, खासा (आसाम); भिल्ल (मध्य प्रदेश); सोलिगास (म्हैसूर); निलगिरी हिल्स (तामिळनाडू) मध्ये थोडस.
• भाषा विविधता: विविध जमाती वेगवेगळ्या भाषा बोलतात.
• उपासनेच्या पद्धतीमध्ये विविधता: ते हिंदू देवतांचे उपासक आहेत, प्राणीवाद आणि सर्व प्रकारच्या मूर्तिपूजक आहेत. नाग, मिझो, संथाल, ओरांव आणि मुंडा इत्यादींनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारला आहे. बुटिया आणि लेपचा चकमा यांची मुख्यत्वे बौद्ध धर्माशी ओळख आहे.
• जीवनाचा वेगळा मार्ग: प्रत्येक जमातीची वागण्याची, विचार करण्याची, भावना करण्याची आणि वागण्याची पद्धत असते. प्रत्येकाच्या चालीरीती, परंपरा, नैतिकता, मूल्ये, विचित्र संस्था थोडक्यात आणि स्वतःची संस्कृती आहे. एखाद्या जमातीच्या वैशिष्ट्यांवरून कळते की तिची स्वतःची एक विशिष्ट संस्कृती आहे.

एकाच श्रेणीचे पैलू

• सामान्य पूर्वजांची पूजा: जमातीचे सदस्य सामान्यतः सामान्य पूर्वजांची पूजा करतात. तसेच त्यांच्यामध्ये 'निसर्गपूजा' ही सर्रास आढळते.
• निसर्गाशी एकरूपता: भारतीय जमाती ज्या निसर्गात जगतात त्या निसर्गाशी एकरूप होऊन जगतात. आदिवासींचे जगणे उत्तम प्रकारे संतुलित वातावरणाचे चित्रण करते.
• जादूवरील विश्वास: त्यांच्यामध्ये जादूवरील विश्वास देखील व्यापक आहे.
• साधेपणा आणि स्वयंपूर्णता: आदिवासी समाज गुंतागुंतीचा, स्वभावाने साधा आणि स्वावलंबी नसतो.
• मुख्य प्रवाहातील समाजापेक्षा फरक.

---

11. एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यापासून राज्ये आणि प्रदेशांची राजकीय आणि प्रशासकीय पुनर्रचना ही सतत चालू असलेली प्रक्रिया आहे. उदाहरणांसह चर्चा करा. (250 शब्दात उत्तर द्या)

ब्रिटिशांच्या विजयाने भारताच्या राजकीय पुनर्रचनेला सुरुवात झाली . स्थानिक राज्यकर्ते आणि राजे पराभूत झाले (प्लासी आणि बक्सरची लढाई) आणि सीमा पुन्हा आखण्यात आल्या . कंपनीने हळूहळू भारताच्या मोठ्या भागावर सार्वभौमत्व संपादन केले, ज्यांना "प्रेसिडेंसी" म्हटले जात असे. उदाहरणे: बॉम्बे, मद्रास, कलकत्ता प्रेसीडेंसी.

1850 पासून

• 1850 पर्यंत ईस्ट इंडिया कंपनीचे भारतावर वर्चस्व होते.
• 1857 मध्ये मोठ्या उठावामुळे ब्रिटीश सरकारने थेट आणि अधिकृतपणे भारताचा ताबा घेतला .
• ब्रिटीशांनी भारतातील कायदेशीर, न्याय आणि नागरी सेवा प्रणाली सुधारल्या , चांगले लष्करी प्रशिक्षण सुरू केले, काही विद्यापीठे बांधली आणि टेलिग्राफ, टपाल, रेल्वे आणि रस्ते नेटवर्क तयार केले.

1947 मध्ये स्वातंत्र्यादरम्यान आणि नंतर

• भारतात 500 पेक्षा जास्त विभक्त संस्थाने होती .
• तात्पुरते हे घटक घटक भाग A, B, C आणि D राज्यांमध्ये विभागले गेले .
• ब्रिटीश राजवटीत, 1874 मध्ये काही क्षेत्रे 'अनुसूचित जिल्हे' म्हणून स्थापन करण्यात आली. त्यांना 'मुख्य आयुक्त' प्रांत असे संबोधले गेले . त्यांना शेवटी भाग 'क' राज्ये आणि भाग 'ड' प्रदेशांच्या श्रेणीत ठेवण्यात आले.
• राज्य पुनर्रचना कायदा आणि ७वी घटनादुरुस्ती कायदा (१९५६):
• 1960 मध्ये, द्विभाषिक मुंबई राज्याची महाराष्ट्र आणि गुजरात या दोन स्वतंत्र राज्यांमध्ये विभागणी करण्यात आली.
• हे प्रदेश पोर्तुगीज (गोवा, दमण आणि दीव आणि दादरा आणि नगर हवेली) आणि फ्रेंच (पुडुचेरी) यांच्याकडून विकत घेतले आणि केंद्रशासित प्रदेशांची स्थापना केली.

तत्सम पुनर्रचना सुरू राहिल्या. नवीनतम जम्मू आणि काश्मीर राज्याबाबत करण्यात आले.

---

12. भारतीय वारसा आणि संस्कृतीत गुप्त काळ आणि चोल काळातील मुख्य योगदानाची चर्चा करा. (250 शब्दात उत्तर द्या)

गुप्त साम्राज्य हे एक प्राचीन भारतीय साम्राज्य होते जे 4 व्या शतकाच्या सुरुवातीपासून ते 6 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात अस्तित्वात होते. त्याच्या शिखरावर, अंदाजे 319 ते 467 CE पर्यंत, त्याने भारतीय उपखंडाचा बराचसा भाग व्यापला. हा काळ इतिहासकारांनी भारताचा सुवर्णकाळ मानला आहे.

गुप्त कालखंडाचे योगदान:

• ग्वाल्हेरजवळील बाग लेण्यांमध्ये गुप्त काळातील चित्रे पाहायला मिळतात . अजंठा येथील भित्तिचित्रे मुख्यतः बुद्धाच्या जीवनाचे चित्रण करतात , जसे की जातक कथांमध्ये चित्रण केले आहे.
• गुप्त कालखंडाचे मंदिर: या काळात नागारा आणि द्रविडीयन शैली या दोन्ही कला विकसित झाल्या. झाशीजवळील देवगड येथील मंदिर आणि अलाहाबादजवळील मंदिरातील शिल्पे हे गुप्त कलेचे महत्त्वाचे नमुने आहेत.
• गुप्त काळात संस्कृत भाषा प्रचलित झाली . नागरी लिपी ब्राह्मी लिपीपासून विकसित झाली होती. शास्त्रीय संस्कृतमधील असंख्य कामे महाकाव्य, गीत, नाटक आणि गद्य या स्वरूपात आली. सर्वोत्कृष्ट संस्कृत साहित्य हे गुप्त काळातील आहे. उदा: कालिदास, हरिसेना
• गुप्त कालखंडात गणित, खगोलशास्त्र, ज्योतिषशास्त्र आणि वैद्यकशास्त्राच्या क्षेत्रात चमकदार क्रियाकलाप दिसून आला. उदा: आर्यभट्ट, वराहमिहिर .
• गुप्त नाणे देखील उल्लेखनीय होते . समुद्रगुप्ताने आठ प्रकारची सोन्याची नाणी जारी केली.
• गुप्तकाळात धातूशास्त्रातही विलक्षण प्रगती झाली. गुप्त काळातील दिल्ली लोहस्तंभ अजूनही गंजमुक्त आहे.

चोल काळ: चोल राजवंश हे दक्षिण भारतातील तमिळ थॅलासोक्रॅटिक साम्राज्य होते आणि जगाच्या इतिहासातील सर्वात जास्त काळ राज्य करणाऱ्या राजवंशांपैकी एक होते. मौर्य साम्राज्याच्या अशोकाच्या कारकिर्दीत 3 र्‍या शतकातील इ.स.पू.च्या शिलालेखांमधून चोलांचे सर्वात जुने संदर्भ दिलेले आहेत .

चोल काळातील योगदान:

• चोल राजांनी त्यांच्या संपूर्ण राज्यात असंख्य मंदिरे बांधली: बृहदेश्वर मंदिर.
• हरवलेल्या मेणाच्या तंत्रापासून बनविलेले कांस्यमधील शिल्पकला विकास (प्रसिद्ध नटराज शिल्प).
• चोल काळात संगीत कलेचा विकास झाला. नंबियांदर आणि नाथमुनी यांनी संगीताच्या विकासात योगदान दिले.
• चित्रे: मंदिरातील चित्रे ही उत्कृष्ट उदाहरणे आहेत. कांचीपुरम येथील कैलासनाथर मंदिरात पेरियापुराणमचे दृश्य सुंदरपणे चित्रित केले आहे.
• चोल काळात साहित्यातही मोठी प्रगती झाली . तमिळ कवींमध्ये कल्लादनार, कंबार आणि पुगलांधी यांचा समावेश होतो .

भारतीय वारसा आणि संस्कृतीत गुप्तांचे योगदान आहे ज्यामुळे त्यांना भारतीय इतिहासातील सुवर्णयुगाचा गौरव प्राप्त झाला. त्याच कारणास्तव, चोल, धर्माभिमानी हिंदू, ज्यांनी शिलालेख, कोरीव काम आणि कांस्य मूर्तींनी समृद्ध भव्य मंदिरे बांधली ते आजही स्मरणात आहेत .

---

13. भारतीय पौराणिक कथा, कला आणि स्थापत्यशास्त्रातील सिंह आणि बैलाच्या आकृत्यांच्या महत्त्वाची चर्चा करा. (250 शब्दात उत्तर द्या)

प्रजनन आणि सामर्थ्याचे प्रतीक म्हणून बैलाचे महत्त्व भारतात सिंधू संस्कृतीच्या सुरुवातीच्या काळात (सुमारे 2000 ईसापूर्व) , तसेच प्राचीन इजिप्त, ग्रीस आणि पूर्वेकडील भागात व्यापक होते. हिंदू धर्मात अनेक देवी-देवता आहेत.

भारतीय पौराणिक कथांमध्ये बैलाचे महत्त्व:

• नंदिकेश्वर किंवा नंदीदेव हे भगवान शिवाचे बैल वाहन आहे.
• बैल हे पहिले जैन तीर्थंकर आदिनाथ यांचेही प्रतीक आहे.
• बौद्ध धर्मात 'बैल' जन्माशी संबंधित आहे.

भारतीय कला आणि स्थापत्यशास्त्रात बैलाचे महत्त्व:

• प्रागैतिहासिक खडकाच्या आश्रयस्थानांमध्ये बैल रंगवलेले दिसतात- भीमबेटका.
• प्रागैतिहासिक मातीचे मॉडेलर टेराकोटा बैल तयार करत आहेत.
• सिंधू खोर्‍यातील बैलांच्या आकृत्यांसह अनेक स्टॅटाइट सील आणि सीलिंग .
• हा बैल चांदीच्या पंच-चिन्हांकित नाण्यांवर, काही कुसाण सम्राटांच्या आणि स्कंदगुप्ताच्या तांब्याच्या नाण्यांवर दिसला.
• राष्ट्रकूट आणि पल्लव यांसारख्या भारतीय इतिहासातील अनेक प्रतीकांमध्ये बैल असतो.
• गवक्षाचे वैशिष्ट्य: गवक्ष म्हणजे बैलाचा किंवा गायीचा डोळा. लोमश ऋषी लेणी आणि बाराबार लेणी येथे आढळतात . सुरुवातीच्या रॉक-कट चैत्य हॉलमध्ये आतील भाग प्रकाशित करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या मुख्य खिडकीसाठी समान ओजी आकाराचा वापर केला जातो आणि अनेकदा सजावट म्हणून लहान रिलीफ विंडोचे आकृतिबंध देखील असतात.
• मौर्य साम्राज्याची वळू राजधानी: रामपुर्वा वळू

विशेषत: सार्वजनिक इमारतींवर भव्यता आणि विस्मय निर्माण करण्यासाठी सिंहाचा वापर शिल्पकलेमध्ये मोठ्या प्रमाणावर केला जातो . सिंह हे धाडसी प्राणी होते आणि अनेक प्राचीन शहरांमध्ये संख्येतही ताकद दाखवण्यासाठी सिंहाची शिल्पे विपुल प्रमाणात असतील.

भारतीय पौराणिक कथांमध्ये सिंहाचे महत्त्व:

• नरसिंह- विष्णूचा अवतार
• बौद्ध धर्माच्या प्रतीकात्मकतेतही सिंह आढळतात . बौद्ध धर्मात सिंह हे बोधिसत्वांचे प्रतीक आहेत.
• याली हा एक हिंदू पौराणिक प्राणी आहे जो सिंहाचे डोके आणि शरीराने चित्रित केला आहे.
• सिंह हे औषधाचे वाहन म्हणून दाखवले आहे.

कला आणि वास्तुशास्त्रात सिंहाचे महत्त्व:

• अशोकाचे स्तंभ
• संपूर्ण भारतीय इतिहासात चित्रकलेमध्ये वापरले जाते .
• पाश्चात्य चालुकायांसारख्या अंकशास्त्रात वापरले जाते .

हिंदू, जैन आणि बौद्ध पौराणिक कथांमध्ये प्राण्यांचे प्रतीकवाद अत्यंत महत्त्वाचे आहे. परिणामी, प्राणी आणि पक्ष्यांचे मूल्य त्यांच्या नैसर्गिक अस्तित्वाच्या पलीकडे अध्यात्मिक क्षेत्रात आणि वास्तुकला आणि कलांमध्ये प्रतिबिंबित होते. या देशात प्राणी देखील पूजनीय आहेत, म्हणून अध्यात्मिक कला आणि भारतीय आणि आदिवासी कला प्रकारांमध्ये त्यांचे महत्त्व निर्विवाद आहे.

---

14. सागरी प्रवाहांवर प्रभाव टाकणारी शक्ती कोणती? जगातील मासेमारी उद्योगातील त्यांच्या भूमिकेचे वर्णन करा. (250 शब्दात उत्तर द्या)

महासागरातील प्रवाह म्हणजे गुरुत्वाकर्षण, वारा (कोरियोलिस इफेक्ट) आणि पाण्याची घनता यांच्याद्वारे चालविल्या जाणार्‍या समुद्राच्या पाण्याची सतत, अंदाज, दिशात्मक हालचाल . महासागराचे पाणी दोन दिशेने फिरते: क्षैतिज आणि अनुलंब. क्षैतिज हालचालींना प्रवाह म्हणतात , तर उभ्या बदलांना अपवेलिंग किंवा डाउनवेलिंग म्हणतात .

महासागर प्रवाहांवर परिणाम करणारे घटक

• पृथ्वीचे परिभ्रमण : पृथ्वीच्या परिभ्रमणामुळे कोरिओलिस बल निर्माण होते तसेच एकमन वाहतुकीस मदत होते, त्यामुळे सागरी प्रवाहांवर परिणाम होतो.
• तापमानातील फरक: विषुववृत्तीय प्रदेश (उच्च तापमान) ते ध्रुवीय प्रदेशात (थंड क्षेत्र) घनफळाच्या विस्तारामुळे पाणी फिरते.
• क्षारता फरक: कमी क्षारतेच्या क्षेत्रापासून जास्त क्षारतेच्या क्षेत्रापर्यंत प्रवाह निर्माण होतात.
• घनतेतील फरक: कमी घनतेच्या भागातून पाणी जास्त घनतेच्या (तापमान आणि खारटपणामुळे प्रभावित) भागात जाते.

मासेमारी उद्योगात महासागर प्रवाहांची भूमिका

• मर्यादित गतिशीलता असलेल्या अनेक प्रजाती त्यांच्यापर्यंत अन्न आणि पोषक आणण्यासाठी आणि अळ्या आणि पुनरुत्पादक पेशींचे वितरण करण्यासाठी प्रवाहांवर अवलंबून असतात .
• त्यांचा विविध प्रजातींच्या स्थलांतरावरही परिणाम होतो .
• उबदार आणि थंड प्रवाहांचे मिश्रण माशांसाठी अनुकूल मैदान तयार करते . उबदार आणि थंड प्रवाहांचे मिश्रण ऑक्सिजनची भरपाई करते आणि प्लँक्टन्सच्या निर्मितीस प्रोत्साहन देते (गल्फ स्ट्रीम आणि लॅब्राडोर किंवा कुरोशिओ आणि ओयाशिओचे मिश्रण).
• वाढणारे प्रवाह समुद्राच्या तळापासून थंड पोषक-समृद्ध पाणी पृष्ठभागावर आणतात, जे अनेक मत्स्यपालनांना आधार देतात.

निष्कर्ष म्हणून, प्रवाहाचा परिणाम वनस्पतींच्या वाढीसाठी पोषक तत्वांच्या उपलब्धतेवर होतो आणि त्यामुळे प्लँक्टन्ससारख्या सागरी प्राण्यांच्या अन्नाच्या उपलब्धतेवर.

---

15. रबर उत्पादक देशांच्या वितरणाचे वर्णन करताना, त्यांच्यासमोरील प्रमुख पर्यावरणीय समस्या दर्शवा. (250 शब्दात उत्तर द्या)

आशिया हा जगातील सर्वात मोठा उत्पादक देश आहे आणि जागतिक उत्पादनाच्या सुमारे 91 टक्के उत्पादन करतो, त्यानंतर आफ्रिका 6 टक्के उत्पादन करतो.  थायलंड हा जगातील सर्वाधिक रबर उत्पादक देश आहे, ज्याने जागतिक उत्पादनाच्या 31.29 टक्के उत्पादन केले. इंडोनेशिया हा दुसरा सर्वात मोठा उत्पादक देश आहे.

रबर उत्पादक देशांचे वितरण:

• हवामानाच्या परिस्थितीमध्ये ओलसर आणि दमट हवामान आणि 200 सेंटीमीटरपेक्षा जास्त पावसासह 25°C पेक्षा जास्त तापमान आवश्यक असते. अशा प्रकारे, उष्णकटिबंधीय प्रदेश रबर लागवडीसाठी योग्य आहेत.
• नैसर्गिक रबर हे ऍमेझॉन बेसिनचे मूळ असूनही , जगातील अंदाजे 90 टक्के पुरवठा आशियामध्ये होतो.
• 20 व्या शतकाच्या अग्रभागी, ब्राझील हे रबराची झाडे व्यावसायिकरित्या वाढवणारे पहिले राष्ट्र बनले आणि जगातील जवळजवळ सर्व रबर (99 %) तयार केले. आज, ते 1% पेक्षा कमी उत्पादन करते.
• थायलंड, इंडोनेशिया, व्हिएतनाम, भारत आणि चीन हे टॉप 5 रबर उत्पादक देश आहेत.
• FAOstat नुसार , थायलंड जगातील नैसर्गिक रबर पुरवठ्यापैकी 35% वाढवतो.
• बहुतेक सिंथेटिक रबर युनायटेड स्टेट्स, जपान, रशिया आणि पश्चिम युरोपमधील देशांमध्ये तयार केले जाते . 2020 (22%) मध्ये चीन हा सिंथेटिक रबरचा जगातील सर्वात मोठा उत्पादक होता.

नैसर्गिक रबर उद्योगातील मध्यवर्ती उत्पादनांमध्ये रिब्ड स्मोक्ड शीट्स (RSS), एअर ड्राय शीट्स (ADS), ब्लॉक रबर, क्रेप रबर आणि कॉन्सेन्ट्रेटेड रबर लेटेक्स यांचा समावेश होतो. या उत्पादन प्रक्रियेत, अनेक पर्यावरणीय समस्या उद्भवतात. यामध्ये हवा, पाणी आणि गंध प्रदूषणाचा समावेश आहे.

रबर उत्पादक देशांना भेडसावणारे पर्यावरणीय परिणाम:

• जंगलतोड: नैसर्गिक रबर जंगलतोड करण्यासाठी योगदान देते.
• मोठ्या प्रमाणात पाणी आणि ऊर्जा वापरते: रबर वनस्पतींना जास्त पाणी लागते ज्यामुळे भूजल क्षमता कमी होते. धुण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात पाणी वापरले जाते, त्यामुळे निर्माण होणारे सांडपाणी ही एक मोठी समस्या आहे.
• मोठ्या प्रमाणात रसायनांच्या वापरामुळे शेजारच्या रिसेप्टर जलसाठ्यांमध्ये गंभीर पर्यावरणीय परिणाम होऊ शकतात.
• मोठ्या प्रमाणात कचरा आणि सांडपाणी सोडल्याने जल प्रदूषण होते
• जैवविविधतेचे नुकसान: रबर लागवडीमुळे एकूण कार्बन बायोमास कमी होतो आणि हवामान बदलावर परिणाम होतो.
• नैसर्गिक वनस्पती आणि मातीच्या गुणवत्तेवर परिणाम: केरळमध्ये, नैसर्गिक वनस्पतींची जागा रबर लागवडीने घेतली . जैवविविधता, नदीचा प्रवाह आणि मातीची पोषक द्रव्ये कमी होण्याशी याचा संबंध अभ्यासांनी जोडला आहे.

निष्कर्ष

नैसर्गिक रबर उद्योगातील मध्यवर्ती उत्पादनांमध्ये रिब्ड स्मोक्ड शीट्स (RSS), एअर ड्राय शीट्स (ADS), ब्लॉक रबर, क्रेप रबर आणि कॉन्सेन्ट्रेटेड रबर लेटेक्स यांचा समावेश होतो. या उत्पादन प्रक्रियेत, अनेक पर्यावरणीय समस्या उद्भवतात. यामध्ये हवा, पाणी आणि गंध प्रदूषणांचा समावेश आहे.

---

16. आंतरराष्ट्रीय व्यापारात सामुद्रधुनी आणि इस्थमसचे महत्त्व सांगा. (250 शब्दात उत्तर द्या)

सामुद्रधुनी हा दोन मोठ्या जलस्रोतांना जोडणारा जलमार्ग आहे, तर इस्थमस हा जमिनीचा पातळ पट्टा आहे जो जमिनीच्या दोन मोठ्या क्षेत्रांना जोडतो.

सामुद्रधुनी आणि इस्थमस - आंतरराष्ट्रीय व्यापारात महत्त्व.

• ती बंदरे, व्यापार मार्ग आणि स्थलीय आणि जलीय व्यापार मार्गांना जोडणारे कालवे यांच्यासाठी नैसर्गिक ठिकाणे आहेत.
• दळणवळण आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण, तसेच लष्करी चौक्या यासाठी त्या प्रमुख साइट आहेत.
• जगाच्या मोक्याच्या ठिकाणी असलेले जलद संप्रेषण मार्ग .
• संसाधने: हे समुद्राच्या खाली सापडलेल्या खनिजे, तेल आणि वायूचे मुबलक प्रमाण शोधण्यात मदत करते .
• आर्थिक पैलू- सामुद्रधुनीचे प्रभारी देश सामुद्रधुनीतून जाणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय जहाजांवर जास्त शुल्क आकारतात.
• नैसर्गिक महासागराचे पाणी एक गुळगुळीत रस्ता प्रदान करते ज्याचा प्रवास दोन्ही दिशांनी केला जाऊ शकतो आणि कोणत्याही देखभालीची आवश्यकता नाही.
• चांगली कनेक्टिव्हिटी प्रदान करणे आणि विकसित आणि विकसनशील राष्ट्रांमध्ये संबंध स्थापित करणे. उदाहरण मलाक्का सामुद्रधुनी, क्रा इस्थमस.

सामुद्रधुनी आणि इस्थमसची उदाहरणे- आंतरराष्ट्रीय व्यापारातील महत्त्व.

• मलाक्का सामुद्रधुनी - सर्वात व्यस्त सामुद्रधुनी - हिंदी महासागरापासून दक्षिण चीन समुद्रापर्यंत व्यापार आणि पुढे.
• पनामा कालवा मालवाहू जहाजांना दक्षिण अमेरिकेच्या आसपास न जाता पूर्व उत्तर अमेरिकेतून पश्चिम उत्तर अमेरिकेत जाण्याची परवानगी देतो.
• भूमध्य प्रदेश आणि तेथील व्यापारासाठी जिब्राल्टर-गेटवेची सामुद्रधुनी .
• मलय द्वीपकल्प आणि आशियाई मुख्य भूभाग क्राच्या इस्थमसने जोडलेले आहेत - दक्षिण म्यानमार (बर्मा) आणि थायलंडची एक अरुंद मान.

---

17. ट्रोपोस्फियर हा एक अतिशय महत्त्वाचा वायुमंडलीय स्तर आहे जो हवामान प्रक्रिया निर्धारित करतो. कारणे द्या. (250 शब्दात उत्तर द्या)

ट्रोपोस्फियर हा पृथ्वीच्या वातावरणाचा सर्वात खालचा थर आहे. वातावरणातील बहुतेक वस्तुमान (सुमारे 75-80%) ट्रोपोस्फियरमध्ये आहे. बहुतेक प्रकारचे ढग ट्रॉपोस्फियरमध्ये आढळतात आणि जवळजवळ सर्व हवामान या थरात आढळते.

हवामान प्रक्रिया निर्धारित करण्यात ट्रोपोस्फियरचे महत्त्व -

• पाण्याची वाफ आणि ढगांची उपस्थिती: पृथ्वीच्या ट्रोपोस्फियरमध्ये 80% वस्तुमान आणि बहुतेक पाण्याची वाफ वातावरणात असते आणि परिणामी बहुतेक ढग आणि वादळी हवामान असते.
• उभ्या मिसळणे ही ट्रॉपोस्फियरमधील एक महत्त्वाची प्रक्रिया आहे.
• हवेचे संकुचन आणि विस्तार: तापमान अंदाजे उंचीसह कमी होते कारण पृष्ठभागाजवळील हवा गरम होते आणि हलकी होते आणि वरची हवा अवकाशात थंड होते आणि जड होते, ज्यामुळे अस्थिर कॉन्फिगरेशन आणि संवहन होते.
• उष्णता हस्तांतरणाची तत्त्वे: प्रत्यक्षात, पाण्याची वाफ आणि क्षैतिज उष्णतेच्या वाहतुकीमुळे अव्यक्त गरम झाल्यामुळे तापमान प्रोफाइल अशा अ‍ॅडिबॅटपेक्षा उंचीसह किंचित कमी होते. परिणामी, ट्रोपोस्फियर संवहनासाठी किंचित स्थिर आहे.
• ट्रोपोस्फियरमध्ये ऊर्जा खूप जास्त असते
• अॅडियाबॅटिक लॅप्स रेट: कन्व्हेक्शनची प्रक्रिया तापमान प्रोफाइलला तटस्थपणे स्थिर कॉन्फिगरेशनच्या दिशेने शिथिल करते ज्याला अॅडियाबॅटिक तापमान लॅप्स रेट म्हणतात.
• ढग निर्मिती: ट्रॉपोस्फियरमध्ये, हवेच्या ∼1% पर्यंत पाण्याची वाफ अवकाशीय बदलते आणि उंचीवर वेगाने कमी होते. स्ट्रॅटोस्फियर आणि त्यावरील पाण्याची वाफ मिसळण्याचे प्रमाण उष्णकटिबंधीय खालच्या ट्रोपोस्फियरपेक्षा जवळजवळ चार ऑर्डरपेक्षा लहान आहे.

---

18. जात, प्रदेश आणि धर्म या संदर्भात भारतीय समाजातील 'पंथ' च्या मुख्यत्वाचे विश्लेषण करा. (250 शब्दात उत्तर द्या)

हा संप्रदाय पवित्र कल्पनेभोवती केंद्रित विधी आणि विश्वासांचा समूह आहे. पंथ ही एक सामाजिक संस्था आहे कारण आस्तिकांचा समुदाय हा कोणत्याही धर्माचा आधार असतो. धर्म ही एक संघटना आहे कारण त्यात देवता, पुजारी, संदेष्टे आणि विश्वासणारे यांच्या पदानुक्रमाचा समावेश आहे. विविधतेच्या निवासाची परवानगी देते.

भारतीय समाजातील पंथाचे उदात्तीकरण

जात आणि संप्रदाय:

धर्म आणि पंथ:

• पंथ विविधतेला सामावून घेण्यास परवानगी देतात: हिंदू धर्मात वेगवेगळे पंथ आहेत आणि ते वेगवेगळ्या नियमांचे पालन करतात परंतु हिंदू धर्माच्या श्रद्धांमध्ये ते वाढतात.
• नवीन वैशिष्ट्यांचा उदय नवीन पंथांच्या विकासास परवानगी देतो. इस्लाममध्ये संगीत निषिद्ध आहे, परंतु सूफी धर्माने ते स्वीकारले.
• सर्व पंथांचे आणि विविध धर्मांचे सहअस्तित्व हे बहु-पंथीय भारतीय समाजाचे ज्वलंत उदाहरण आहे.

प्रदेश आणि संप्रदाय:

• निरंतर बदलाची कल्पना समकालीन भारतीय समाजासाठी अंतर्निहित आहे.
• भारतीय समाज हा विविध प्रांतातील विविध पंथांच्या अंगीकाराचा परिणाम आहे.
• या प्रवासादरम्यान, भारताबाहेरील (इस्लाम) आणि समाजातील (शीख धर्म) सुधारणा चळवळींच्या प्रभावाखाली अनेक परिवर्तने झाली आहेत.
• भारतीय समाज विविध पंथ आणि जातींमध्ये विभागलेला आहे. त्यांनी कोणत्या संस्कृतीचे पालन केले आणि त्यांच्या मते देव कोण आहे या आधारावर लोकांनी स्वतःला धर्मांमध्ये विभागले.
• एका जातीसमूहामध्ये एक संप्रदाय तयार करण्यासाठी समान रूढी, श्रद्धा आणि विधी असतात.

निष्कर्ष

भारतीय समाज हा सिंधू संस्कृतीपासून आजच्या जागतिकीकृत जगापर्यंतच्या प्रवासाचा परिणाम आहे. बाहेरील जगाच्या प्रभावाखाली आणि समाजातील सुधारणांच्या चळवळींच्या प्रभावाखाली अनेक परिवर्तनांमधून ते गेले आहे. तथापि, अद्वितीय आणि प्रशंसनीय गोष्ट ही आहे की त्याने आपला भूतकाळ जतन करताना विविध वैशिष्ट्ये स्वीकारणे आणि स्वीकारणे व्यवस्थापित केले आहे.

---

19. भारतीय धर्मनिरपेक्षतेच्या रूपात सहिष्णुता, आत्मसात करणे आणि बहुलवाद हे महत्त्वाचे घटक आहेत का? तुमच्या उत्तराचे समर्थन करा. (250 शब्दात उत्तर द्या)

भारतीय धर्मनिरपेक्षतेची धारणा

'सर्व धर्म समभाव' आणि 'धर्म निरपेक्षता' या तत्त्वावर आधारित . सर्व धर्मांना समान आदर देतो. हे धर्म आणि राज्य यांच्यातील पाणी-घट्ट वेगळेपणासाठी जात नाही . लोककथा, खाद्यपदार्थ, पोशाख, जीवनशैली इत्यादीसारख्या सामान्य जागांवर धर्मांनी परस्परसंवाद साधला आहे , ज्यामुळे भारतीय परंपरा एक समक्रमित परंपरा बनली आहे . मध्ययुगीन काळात फारसी, अरबी, उर्दू या भाषा लोकप्रिय झाल्या. या काळात बदललेल्या भारतीय संस्कृतीने एका वेगळ्या 'हिंदुस्थानी' जीवनपद्धतीला मार्ग दिला.

बहुलवाद आणि धर्मनिरपेक्षता:

• धर्मनिरपेक्षता, सर्व धर्मांच्या आदराच्या अर्थाने, धार्मिक बहुलवादाचा तार्किक परिणाम आहे . शीख, जैन, बौद्ध, हिंदू, इस्लाम आणि ख्रिश्चन हे सर्व भारतात अस्तित्वात आहेत.
• जगातून लोप पावत चाललेले काही धर्म (झोरोस्ट्रियन धर्म) भारतात फोफावत आहेत.
• काही धार्मिक सण सर्व धर्मांना फाटा देऊन साजरे केले जातात.
• हिंदू दिवाळी, दशहरा आणि होळी या दोन्ही धार्मिक आणि सांस्कृतिक पैलूंनी साजरे करतात, तर इतर धार्मिक समुदाय हे सण सांस्कृतिक पद्धतीने साजरे करतात.
• ख्रिसमस आणि इदुल फित्रवरही असाच निष्कर्ष काढला जाऊ शकतो.
• अनुच्छेद 26 नुसार , प्रत्येक धार्मिक गट किंवा व्यक्तीला धार्मिक आणि धर्मादाय हेतूंसाठी संस्था स्थापन करण्याचा आणि त्यांची देखभाल करण्याचा आणि धर्माच्या बाबतीत त्यांचे व्यवहार व्यवस्थापित करण्याचा अधिकार आहे.

आत्मसात करणे आणि धर्मनिरपेक्षता :

• कलम 25 'विवेक स्वातंत्र्य' प्रदान करते . सर्व व्यक्तींना मुक्तपणे धर्म स्वीकारण्याचा, आचरण करण्याचा आणि प्रचार करण्याचा अधिकार आहे.
• सर्वोच्च न्यायालयाने जानेवारी 2018 मध्ये (शक्ती वाहिनी वि. युनियन ऑफ इंडिया) घोषित केले की "कोणीही त्यांच्या जाती किंवा धर्माच्या बाहेर लग्न करणाऱ्या जोडप्यांवर हल्ला करणे बेकायदेशीर आहे.

सहिष्णुता आणि धर्मनिरपेक्षता:

• "सर्व धर्म समभाव" चा उद्देश सर्व धर्मांना समान आदर प्रदान करणे आहे .
• भारतातील बहुसंख्य लोकसंख्या हिंदू आहे, तरीही, भारताला अधिकृत राज्य धर्म नाही. तथापि, वाराणसी, तिरुपती, अजमेर शरीफ किंवा हाजी अली इत्यादी भारतातील बहुतेक धार्मिक स्थळे कोणत्याही एकाच धार्मिक समुदायाच्या पलीकडे जातात.
• कलम १४ कायद्यासमोर समानता आणि कायद्याचे समान संरक्षण सर्वांना देते.
• कलम 15 धर्म, वंश, जात, लिंग किंवा जन्मस्थानाच्या आधारावर भेदभाव करण्यास प्रतिबंधित करते .
• कलम २९ आणि कलम ३० अल्पसंख्याकांना सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक हक्क प्रदान करतात.

---

20. भारताच्या विशेष संदर्भासह, दुर्मिळ संसाधनांच्या जगात जागतिकीकरण आणि नवीन तंत्रज्ञान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करण्यावर लक्ष केंद्रित करा. (250 शब्दात उत्तर द्या).

जागतिकीकरण 4.0 हा जागतिकीकरणाचा नवीनतम टप्पा आहे ज्यामध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता सारख्या अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा समावेश आहे. हे तंत्रज्ञान अंतर कमी करतात, सीमा आणि मन उघडतात आणि जगभरातील लोकांना जवळ आणतात.

जागतिकीकरण आणि नवीन तंत्रज्ञान यांच्यातील संबंध

• डेटा आणि माहितीचा अमूर्त प्रवाह,
• उदयोन्मुख अर्थव्यवस्थांचा मोठा सहभाग आणि तंत्रज्ञानाचे हस्तांतरण,
• अधिक ज्ञान-केंद्रित प्रवाह,
• डिजिटल पायाभूत सुविधाही तितक्याच महत्त्वाच्या बनतात,
• लहान उद्योग आणि व्यक्तींची वाढती भूमिका,
• विनामूल्य सामग्री आणि सेवांची अधिक देवाणघेवाण,
• माहितीवर त्वरित जागतिक प्रवेश,
• नावीन्य दोन्ही दिशांनी वाहते

जागतिकीकरण 4.0 आणि दुर्मिळ संसाधने:

• रिसोर्स रिसायकलिंग: अनेक मोबाइल कंपन्यांनी बाय-बॅक पॉलिसी सुरू केल्या आहेत
• तांत्रिक प्रगतीमुळे आर्थिक वाढ आणि संसाधनांचे उत्तम व्यवस्थापन दोन्ही वाढू शकते.
• हवामान बदल आणि संसाधनांच्या टंचाईचा गरीब लोकांना आणि देशांना, विशेषत: भारतासारख्या मध्यम उत्पन्न देशांना सर्वाधिक फटका बसेल.
• भारतासमोर लोकसंख्याशास्त्रीय लाभांश आणि वेगवान तांत्रिक बदल अशा दुहेरी आव्हानांचा सामना करावा लागतो.
• तांत्रिक प्रगतीमुळे कौशल्यांवर अधिक प्रीमियम मिळत आहे आणि त्यामुळे भारतात अधिक असमानता आणि संघर्ष निर्माण होऊ शकतो.
• हवामान बदल आणि संसाधनांच्या कमतरतेमुळे जागतिकीकरणासमोर अस्तित्वाचे आव्हान निर्माण करण्याची क्षमता आहे .
• टंचाईचे प्रश्न – आर्थिक संकटे, कोविड 19 सारखी महामारी, किंवा दहशतवाद आणि शस्त्रास्त्रांचा प्रसार यांसारख्या सीमापार सुरक्षा जोखीम यासारख्या इतर जागतिक जोखमींसह – हे जागतिकीकरणाच्या धोक्यांचा एक भाग आहेत जे हे मोठे शाश्वतता, समानता आणि लवचिकता का आहे याचे प्रतीक आहे. आवश्यक

निष्कर्ष

म्हणून, जागतिकीकरणाने उद्योगांमध्ये भारतीय तांत्रिक-तार्किक क्षमता अनेक पटींनी बळकट केल्या आहेत कारण त्याचा परिणाम पुढील गोष्टींवर होतो: (i) स्पर्धात्मक पद्धती शिकणे; (ii) अनुभवातून शिकणे (iii) सहयोग आणि धोरणात्मक युतीतून शिकणे आणि (iv) "व्यवसाय-चालित" R&D चा पाठपुरावा करणे शिकणे.

---